Rəng korluğu (daltonizm) nədir? Səbəbləri hansılardır?

Rəng korluğu, tibbi adıyla daltonizm, gözün müəyyən rəngləri ayırd etmək qabiliyyətinin zəifləməsi və ya tamamilə itirilməsi ilə xarakterizə olunan görmə xüsusiyyətidir. Bu vəziyyət tor qişadakı rəng reseptorlarının (kolbacıqların) qeyri-normal fəaliyyəti nəticəsində yaranır. Daltonizm ən çox qırmızı-yaşıl rənglərin qarışdırılması ilə özünü göstərsə də, digər rəng kombinasiyalarında da müşahidə oluna bilər. Bu məqalədə rəng korluğunun nə olduğunu, əsas səbəblərini, növlərini və diaqnostika üsullarını ətraflı izah edəcəyik.

Rəng korluğu nədir və necə yaranır?

Gözün tor qişasında (retina) işığa həssas iki əsas hüceyrə növü mövcuddur: çubuqcuqlar və kolbacıqlar. Kolbacıqlar rənglərin qavranılmasına cavabdehdir və üç fərqli tipə bölünür hər biri qırmızı, yaşıl və ya mavi işıq dalğa uzunluğuna həssasdır. Bu kolbacıqlardan hər hansı birinin funksiyası pozulduqda və ya tam işləmədikdə, beyin rəngləri düzgün emal edə bilmir. Nəticədə müəyyən rənglər arasında fərq qoymaq çətinləşir və ya mümkün olmur.

Rəng korluğunun genetik əsası

Rəng korluğunun ən geniş yayılmış forması genetik mənşəlidir və X xromosomu üzərindəki genlərin mutasiyası ilə əlaqəlidir. Bu səbəbdən daltonizm kişilərdə qadınlara nisbətən daha tez-tez rast gəlinir, çünki kişilərdə yalnız bir X xromosomu olduğundan mutasiyalı gen birbaşa özünü göstərir.

Rəng korluğunun əsas səbəbləri hansılardır?

Rəng korluğu yalnız irsi amillərlə deyil, bəzi hallarda əldə edilmiş səbəblərlə də əlaqəli ola bilər.

İrsi (genetik) səbəblər

Rəng korluğunun əksəriyyəti anadangəlmə olur və valideynlərdən övladlara ötürülən genetik xüsusiyyətlə bağlıdır. Bu forma adətən hər iki gözü eyni dərəcədə əhatə edir və ömür boyu sabit qalır.

Əldə edilmiş səbəblər

Bəzi hallarda rəng korluğu sonradan, müəyyən xəstəliklər və ya xarici amillər nəticəsində inkişaf edə bilər. Şəkərli diabet, qlaukoma, makula degenerasiyası, tor qişa xəstəlikləri, eləcə də bəzi dərmanların (məsələn, müəyyən antibiotiklər) uzunmüddətli istifadəsi əldə edilmiş rəng korluğuna səbəb ola bilər. Bu forma adətən yaşla əlaqədar inkişaf edir və bir gözdə digərindən daha güclü ola bilər.

Yaşlanma və tor qişa dəyişiklikləri

Yaş artdıqca tor qişadakı kolbacıqların funksiyası tədricən zəifləyə bilər, bu da rənglərin daha solğun və ya fərqli qavranılmasına səbəb olur. Bu proses xüsusilə göz xəstəlikləri (məsələn, katarakt) ilə müşayiət olunduqda daha nəzərəçarpacaq olur.

Rəng korluğunun növləri hansılardır?

Rəng korluğu bir neçə fərqli formada təzahür edə bilər və hər növ fərqli rəng qavrayışı problemini əks etdirir.

Qırmızı-yaşıl rəng korluğu

Bu, ən geniş yayılmış rəng korluğu növüdür və qırmızı ilə yaşıl rəngləri ayırd etməkdə çətinliklə xarakterizə olunur. Bu forma əsasən irsi mənşəlidir və kişilərdə daha çox rast gəlinir.

Mavi-sarı rəng korluğu

Bu növ daha az yayılmışdır və mavi ilə sarı rənglərin qarışdırılması ilə müşahidə olunur. Mavi-sarı rəng korluğu hər iki cinsdə bərabər dərəcədə rast gəlinə bilər və bəzən əldə edilmiş səbəblərlə əlaqəli olur.

Tam rəng korluğu

Tam rəng korluğu (monoxromatizm) olduqca nadir hala aid edilir və şəxsin rəngləri ümumiyyətlə ayırd edə bilməməsi, dünyanı yalnız boz tonlarda görməsi ilə xarakterizə olunur. Bu forma adətən digər görmə problemləri (işığa həssaslıq, aşağı görmə itiliyi) ilə müşayiət olunur.

Rəng korluğu necə diaqnoz edilir?

Rəng korluğunun diaqnostikası üçün oftalmoloqlar bir sıra xüsusi test üsullarından istifadə edir. Ən çox tanınan üsul Ishihara testidir bu testdə müxtəlif rəngli nöqtələrdən ibarət şəkillərin içərisində gizlədilmiş rəqəm və ya fiqurlar tanınmalıdır. Bundan əlavə, daha ətraflı qiymətləndirmə üçün anomaloskop kimi cihazlardan da istifadə oluna bilər. Erkən diaqnostika, xüsusilə uşaqlarda, təhsil prosesində və gündəlik fəaliyyətlərdə uyğunlaşmanı asanlaşdırmaq üçün vacibdir.

Rəng korluğu müalicə olunurmu?

İrsi rəng korluğunun hazırda tam müalicəsi mövcud deyil, lakin xüsusi rəng filtrli eynəklər və linzalar bəzi şəxslərdə rəng qavrayışını yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Əldə edilmiş rəng korluğunda isə əsas xəstəliyin (məsələn, diabet və ya katarakt) müalicəsi rəng qavrayışının qismən bərpasına səbəb ola bilər. Buna görə əldə edilmiş rəng korluğu şübhəsi olduqda mütəxəssis müayinəsi xüsusilə vacibdir.

Həkim tövsiyyəsi

Rəng korluğu gündəlik həyata əhəmiyyətli təsir göstərməsə də, bəzi peşə sahələrində (sürücülük, dizayn, tibb) çətinliklər yarada bilər. Xüsusilə uşaqlarda erkən diaqnostika təhsil prosesini asanlaşdırmaq üçün vacibdir. Dr. Cavid Şahbazov ətraflı göz müayinəsi vasitəsilə rəng korluğunun növünü və dərəcəsini müəyyən edərək, zəruri hallarda uyğun tövsiyələr təqdim edir. Daha ətraflı məlumat almaq üçün həkim müayinəsinə qeydiyyatdan keçə bilərsiniz. Unutmayın ki, erkən diaqnostika görmə keyfiyyətinizin qorunmasında böyük əhəmiyyət daşıyır.